Hệ miễn dịch thích ứng (còn gọi là miễn dịch thu được) đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ cơ thể khỏi bệnh tật, đặc biệt là khi hệ miễn dịch bẩm sinh không đủ khả năng chống lại các tác nhân gây hại. Mặc dù hệ miễn dịch thích ứng có khi "trở thành thù" của cơ thể, nhưng nó cũng được sử dụng để hỗ trợ và ngăn ngừa bệnh tật.
Dưới đây là phân tích về cách phản ứng miễn dịch thích ứng giúp cơ thể ngăn ngừa bệnh:
1. Tăng cường và điều hòa phản ứng miễn dịch
Tê bào Lympho B và Lympho T
Hệ thống miễn dịch thích ứng hoạt động mạnh mẽ hơn nhiều so với hệ miễn dịch bẩm sinh. Nó có thể được điều hòa, thao tác và tăng cường để cung cấp khả năng bảo vệ chủ động chống lại các kháng nguyên.
Có bốn cơ chế cụ thể giúp tạo ra tác động tích cực trong miễn dịch thích ứng: ức chế phản hồi (loại bỏ kháng nguyên làm giảm kích thích miễn dịch bẩm sinh), đường dẫn thần kinh nội tiết và thần kinh (điều chỉnh việc sản xuất cytokine để kiểm soát phản ứng miễn dịch), tế bào T-ức chế (làm giảm hoạt động của tế bào T-hỗ trợ và tế bào B), và nhân bản gen (giúp đa dạng hóa phản ứng miễn dịch).
2. Sản xuất kháng thể và tạo miễn dịch ký ức
Phản ứng miễn dịch thích ứng kích hoạt các tế bào B để sản xuất kháng thể – các phân tử protein quan trọng sẽ liên kết và vô hiệu hóa kháng nguyên.
Các tế bào B-ghi nhớ (B-memory cells) được hình thành trong quá trình này. Chúng tạo ra một "ký ức" lâu dài để nhận diện kháng nguyên cụ thể mà chúng đã phản ứng, từ đó cung cấp miễn dịch hồi ức (anamnestic memory) suốt đời. Khái niệm này là nền tảng cho sự phát triển của vắc-xin.
Miễn dịch thích ứng có một dạng trí nhớ tiên tiến hơn, với mức độ phản ứng tăng lên thông qua các thay đổi biểu sinh và sự điều hòa đặc hiệu qua tái tổ hợp gen.
3. Ứng dụng trong Vắc-xin và liệu pháp gen
Vắc-xin phát triển dựa trên nguyên lý hoạt động của hệ miễn dịch thích ứng
Vắc-xin hoạt động bằng cách "thao tác" có lợi cho hệ thống miễn dịch bằng cách phòng ngừa. Ví dụ, vắc-xin mRNA sử dụng các hướng dẫn di truyền (dưới dạng mRNA) để kích thích phản ứng miễn dịch dưới lâm sàng. Khi tiêm vào cơ thể, phân tử mRNA được thiết kế để bắt chước RNA của virus, khiến tế bào của bệnh nhân tạo ra các protein gai của virus. Hệ miễn dịch sau đó nhận diện các protein này là "kẻ xâm nhập ngoại lai" và tạo ra phản ứng tế bào APC/TH (T hỗ trợ) và TC (T độc), giải phóng các tế bào TH tạo ra tế bào TC gây độc tế bào và tế bào B. Tế bào TC sẽ tiêu diệt virus, còn tế bào B tạo ra kháng thể liên kết và ngăn chặn virus lây nhiễm các tế bào khỏe mạnh.
Kháng thể đơn dòng (monoclonal antibodies), được tạo ra trong phòng thí nghiệm hoặc từ bệnh nhân đã nhiễm bệnh, được thiết kế để bắt chước phản ứng kháng thể tự nhiên của hệ miễn dịch đối với một kháng nguyên cụ thể. Chúng đã chứng minh hiệu quả trong việc hạn chế giai đoạn lây nhiễm ở giai đoạn sớm của các bệnh như COVID-19.
Việc chiết xuất kháng thể đã được lập trình từ bệnh nhân đã nhiễm bệnh trước đó (huyết tương dưỡng bệnh) cũng được sử dụng như một liệu pháp phòng ngừa.
Mặc dù hệ thống miễn dịch thích ứng có khía cạnh "kẻ thù" khi nó "rối loạn điều hòa" và gây ra các bệnh tự miễn, viêm mạn tính hoặc ung thư, nhưng vai trò của nó trong việc ngăn ngừa bệnh tật là không thể phủ nhận. Khả năng tạo ra các phản ứng mạnh mẽ, ghi nhớ các kháng nguyên đã gặp, và tiềm năng được thao tác thông qua các tiến bộ y học như vắc-xin và liệu pháp gen, đã biến hệ thống này thành một "người bạn tốt nhất" trong cuộc chiến chống lại các mối đe dọa sức khỏe của con người.
Nguồn: The Paradox of the Immune System (Louis.J.Catania)
