XÉT NGHIỆM CHẨN ĐOÁN

Panel 1 - ANA: Tầm soát nền tảng

Kháng thể kháng nhân (Antinuclear Antibody - ANA) là xét nghiệm sàng lọc nền tảng — bước đầu tiên trong mọi quy trình xét nghiệm tự miễn, trước khi mở rộng sang Panel 2 (ENA). 

Xét nghiệm kháng thể kháng nhân

Không có xét nghiệm đơn độc nào tự chẩn đoán được bệnh tự miễn nếu không đi kèm triệu chứng lâm sàng. ANA chỉ nên được chỉ định khi bác sĩ có nghi ngờ lâm sàng hợp lý dựa trên bệnh sử và khám thực thể. 

ANA là tiêu chuẩn đầu vào

Trong tiêu chuẩn phân loại SLE của EULAR/ACR 2019, kết quả ANA dương tính ≥ 1:80 trên tế bào HEp-2 là tiêu chuẩn đầu vào bắt buộc (entry criterion) để tiến hành đánh giá các tiêu chuẩn tiếp theo.

Kỹ thuật miễn dịch huỳnh quang gián tiếp (IIF) trên tế bào HEp-2

HEp-2 là dòng tế bào biểu mô ung thư thanh quản người có nhân lớn, phân chia nhanh, giúp bộc lộ rõ ràng các mẫu hình huỳnh quang ở các giai đoạn khác nhau của chu kỳ tế bào.

Vì sao IIF trên HEp-2 không thể bị thay thế hoàn toàn bằng ELISA?

Các xét nghiệm ELISA sử dụng tế bào HEp-2 ly giải không thể cung cấp đầy đủ thông tin về tất cả các kháng thể tự miễn có liên quan về mặt lâm sàng bằng phương pháp huỳnh quang trực quan. [1]

Yêu cầu đối với phiếu trả kết quả đối với xét nghiệm ANA

Phòng xét nghiệm bắt buộc phải ghi rõ kiểu hình huỳnh quang (pattern) và hiệu giá (titer), không được phép chỉ trả kết quả chung chung là "ANA dương tính". Độ loãng sàng lọc ban đầu khuyến cáo là 1:80. [1]

Miễn dịch huỳnh quang gián tiếp (IIF) trên tế bào HEp-2

ANA-Hep-2-IIFT

🥇 ANA (IIFT) - TIÊU CHUẨN VÀNG

Miễn dịch huỳnh quang gián tiếp (IIF) trên tế bào HEp-2 được CAP (College of American Pathologists) xác nhận là phương pháp tham chiếu cho xét nghiệm ANA. Các phương pháp khác (ELISA, hóa phát quang, sắc ký thanh giấy) cần đối chiếu với IIF khi kết quả không khớp bối cảnh lâm sàng [2]. Hiệp hội thấp khớp học Hoa Kỳ - ACR (American College of Rheumatology) tái khẳng định: IIF HEp-2 vẫn là tiêu chuẩn vàng cho sàng lọc ANA, dù ELISA/multiplex nhanh hơn và ít phụ thuộc người đọc hơn  [3]. 

Danh pháp & Phân loại pattern theo ICAP

Giới thiệu về ICAP

  • ANApatterns.org: Trang web chính thức của International Consensus on Antinuclear Antibody Patterns (ICAP), nơi xây dựng sự đồng thuận về các kiểu hình huỳnh quang trong xét nghiệm HEp-2 IFA.
  • Nguồn gốc: Khởi xướng tại Hội thảo Quốc tế lần thứ 12 về Tự kháng thể và Tự miễn (IWAA, São Paulo, Brazil) bởi ASC, trực thuộc IUIS và phối hợp với CDC.
  • Thuật ngữ & hình ảnh: ICAP đề xuất dùng HEp-2 IFA thay cho ANA, mã hóa bằng Anti-Cell (AC); các hình ảnh minh họa được chọn lọc kỹ lưỡng và hiển thị trên website.[4].
cay-phan-loai-ANA-pattern-theo-ICAP

Các cạm bẫy lâm sàng & Lưu ý đặc biệt

Dương tính giả ở quần thể khỏe mạnh

Tần suất ANA dương tính tự nhiên tăng dần theo tuổi tác. Nó có thể xuất hiện ở 5% đến 30% người khỏe mạnh trên 60 tuổi (đặc biệt là dạng IgM-RF hoặc tự kháng thể nồng độ thấp), hoặc dương tính thoáng qua sau các đợt nhiễm trùng. Do đó, tuyệt đối không chẩn đoán xác định chỉ dựa vào ANA dương tính. Đây chỉ là xét nghiệm gợi ý. [1]

Hiện tượng âm tính giả đáng ngại

Một số kháng thể quan trọng như kháng phospholipid, kháng ribosomal P hoặc đôi khi là anti-Ro (SS-A) (tùy thuộc vào chất cố định lam kính HEp-2 của từng hãng) có thể không tạo ra tín hiệu huỳnh quang trên nhân HEp-2. Nếu lâm sàng nghi ngờ cao, bác sĩ vẫn phải chỉ định xét nghiệm kháng thể đặc hiệu bằng ELISA/Western Blot dù ANA âm tính.

Trường hợp âm tính giả trong Xơ cứng bì (SSc)

Khoảng 5% đến 9% bệnh nhân SSc có kết quả ANA âm tính trên các xét nghiệm thương mại thông thường, nhưng thực tế họ lại mang kháng thể anti-Th/To. Khi xét nghiệm bằng phương pháp kháng huỳnh quang gián tiếp (IIF) trên tế bào HEp-2, anti-Th/To tạo ra kiểu hình nhuộm nhân con (nucleolar pattern), tương ứng với mã phân loại AC-8. [5] 

Lưu ý về kháng thể kháng Ro52

Các xét nghiệm miễn dịch tiêu chuẩn cho Ro/SS-A chủ yếu chỉ phát hiện kháng thể kháng Ro60. Khoảng 10% đến 20% bệnh nhân hội chứng Sjögren có kết quả Ro/SS-A âm tính nhưng thực tế lại dương tính với anti-Ro52 đặc hiệu. Vì vậy, Khi lâm sàng nghi ngờ cao hội chứng Sjögren (khô mắt, khô miệng, mệt mỏi kéo dài) hoặc bệnh mô liên kết tự miễn nhưng xét nghiệm Ro/SS-A thông thường cho kết quả âm tính, tuyệt đối không loại trừ chẩn đoán.

Ảnh hưởng của thai kỳ

Kháng thể anti-Ro (SS-A) và anti-La (SS-B) có thể đi qua nhau thai, gây nguy cơ block tim bẩm sinh hoặc lupus sơ sinh. Vì vậy, việc sàng lọc ở phụ nữ mang thai mắc bệnh tự miễn có ý nghĩa quyết định: nếu âm tính, nguy cơ gần như bằng không; nếu dương tính, thai kỳ được xếp vào nhóm nguy cơ cao và cần theo dõi tim thai chặt chẽ từ tuần 16–24 để phát hiện sớm bất thường và can thiệp kịp thời, bảo vệ sức khỏe thai nhi.

Loạt bài chuyên sâu 

Tự động hóa “tiêu chuẩn vàng” IFA trong chẩn đoán ANA trên LumiQ

ANA 1:80 dương tính ở người không triệu chứng: Bỏ qua hay theo dõi?

ANA âm tính nhưng vẫn nghi bệnh tự miễn — Xử trí thế nào?

IIF HEp-2, ELISA hay Line blot? — So sánh 3 phương pháp xét nghiệm ANA

Đọc hiệu giá ANA đúng cách: 1:80, 1:160, 1:320 — Con số nào cần lo

ANA pattern theo chuẩn ICAP: Ý nghĩa lâm sàng từng pattern

 Xem tất cả

Tài liệu tham khảo

[1] Landenberg, P. V. (2012). Consensus protocol for the detection of autoantibodies by indirect immunofluorescence technology on HEp-2 cells. In H. Renz (Ed.), Autoimmune Diagnostics (Ch. 4, pp. 53–62). Walter de Gruyter GmbH & Co. KG.

[2] Kavanaugh A, Tomar R, Reveille J, Solomon DH, Homburger HA. Antinuclear Antibody and Autoantibody Tests. Arch Pathol Lab Med. Vol 124, January 2000. (College of American Pathologists Consensus Statement).

[3] American College of Rheumatology. Position Statement: Methodology of Testing for Antinuclear Antibodies. American College of Rheumatology; 2009.

[4] Website https://www.anapatterns.org/

[5] Shoenfeld, Y., Cervera, R., Espinosa, G., & Gershwin, M. E. (Eds.). (2025). Autoimmune Disease Diagnosis: Systemic and Organ-specific Diseases (2nd ed.). Springer Nature Switzerland AG.


>